Efecte de l’exclusió de formigues sobre l’abundància i diversitat d’Hymenoptera Parasitica en un cultiu ecològic de mandariners (la Selva del Camp, Tarragona)
Resum
Els Hymenoptera Parasitica són un dels majors grups controladors d’insectes plaga en cultius agrícoles. Presentem aquí un estudi de cinc anys en què es descriu l’abundància i la diversitat d’espècies parasitoides associades a un cultiu ecològic de cítrics a la Selva del Camp (Tarragona) en funció d’un experiment d’exclusió de formigues de les capçades dels arbres, ja que se sap que les formigues solen interaccionar negativament amb parasitoides i depredadors de plagues. Els nostres resultats mostren que existeix una gran diversitat de parasitoides associada als cítrics. Pteromalidae, Encyrtidae i Scelionidae són les famílies dominants; totes van experimentar canvis significatius durant el període d’estudi. A més, l’exclusió de formigues va tenir un efecte positiu en l’abundància general dels parasitoides, de manera que les poblacions van ser més abundants a partir de l’any 2006 i van augmentar en els anys següents.
Paraules clau
control biològic, Citrus, exclusió, agricultura orgànica, parasitoides, plaguesReferències
Adán, A.; Medina, P.; Estal, P. del; Viñuela, E.; Budia, F. 2008. Control biológico de moscas de la fruta. Control Biológico de Plagas Agrícolas. In: Jacas, J.A.; Urbaneja, A. (Eds.). PHYTOMA. Capítulo 20: 324-333.
Albajes, R.; Alomar, O. 2008. Regulación de poblaciones por enemigos naturales y su aplicación en el control biológico de plagas. Control Biológico de Plagas Agrícolas. In: Jacas, J. A.; Urbaneja, A. (Eds.). PHYTOMA. Capítulo 3: 25-37.
Altieri, M.A. 1999. The ecological role of biodiversity in agroecosystems. Agric. Ecosyst. Environ. 74: 19-31.
Anento, J.L.; Selfa, J. 1997. Himenopteros Parasitica y control de plagas. Bol. Soc. Entomol. Aragonesa 20: 151-160.
Askew, R.R. 1971. Parasitic insects. Heinemann Educational Books Ltd. London. UK. 316 pp.
Askew, R.R. 1975. Some Chalcidoidea from Majorca, with descriptions of two new species (Hymenoptera). Eos: Revista Española de Entomología 49: 16-18.
Austin, A.D.; Field, S.A. 1997. The ovipositor system of scelionid and platygastrid wasps (Hymenoptera: Platygastroidea): Comparative morphology and phylogenetic implications. Invertebr. Taxon 11: 1-87.
Austin, A.D.; Johnson, N.F.; Dowton. M. 2005. Systematics, evolution, and biology of Scelionid and Platygastrid wasps. Ann. Rev. Entomol. 50: 553-82.
Avilla, J. 2005. Agentes entomófagos de control biológico de plagas: El control biológico de plagas y enfermedades. In: Jacas, J.; Caballero, P.P.; Avilla, J. (Eds.). Publicaciones de la Universitat Jaume I / Universidad Pública de Navarra. Castelló de la Plana. 51-65 pp.
Barbagallo, S.; Cravedi, P.; Pascualini, E.; Patti, I. 1998. Pulgones de los principales cultivos frutales. Bayer y Ediciones Mundi-Prensa. Madrid, 225 pp.
Belliure, B.; Pérez, P.; Marcos, M.A.; Michelena, J.M.; Hermoso de Mendoza, A. 2008. Control Biológico de Pulgones. Control Biológico de Plagas Agrícolas. In: Jacas, J.A.; Urbaneja, A. (Eds.). PHYTOMA. Capítulo 14: 209-238.
Bengtsson, J.; Ahnström. J.; Weibull, A.-C. 2005. The effects of organic agriculture on biodiversity and abundance: A meta-analysis. J. Appl. Ecol. 42: 261-269.
Boucek, Z.; Rasplus, J.Y. 1991. Illustrated key to West-Paleartic Genera of Pteromalidae. INRA Editions. Paris. 140 pp.
Ceballos, G. 1964. Segundo suplemento al catálogo de los himenópteros de España. Eos: Revista Española de Entomología, 40: 43-97.
Clarke, K.R.; Gorley, R.N. 2006. Primer v6: User Manual/Tutorial. PRIMER-E. Plymouth. 190 pp.
Ebeling, W. 1959. Subtropical Fruit Pests. University of California. Division of Agricultural Sciences. Riverside, California, 436 pp.
Fergusson, N.D.M. 1986. Charipidae, Ibaliidae and Figitidae (Hymenoptera: Cynipoidea). N.D.M. Fergusson: Handbooks for the Identification of British Insects. Royal Entomological Society. London. Vol. 8. Part 1c. 55 pp.
Fernández, F.; Sharkey, M.J. 2006. Introducción a los Hymenoptera de la Región Neotropical. Serie Entomología Colombiana. Sociedad Colombiana de Entomología. Bogotá D.C. Colombia, 896 pp.
Ferrer-Suay, M.; Selfa, J.; Pujade-Villar, J. 2012. Taxonomic revision of the Alloxysta brevis group (Hymenoptera, Cynipoidea, Figitidae, Charipinae). Boletín de la Sociedad Entomológica Aragonesa, 51: 237-249.
Fontal, F.; Nieves-Aldrey, J.L. 2004. Estudio comparado de diversidad de Eucoilinos paleárticos (El Ventorillo, España) y Neotropicales (Coiba, Panama) (Hymenoptera, Cynipoidea, Figitidae, Eucoilinae). Boletin SEA, 35: 51-101.
Forshage, M.; Nordlander, G. 2008. Identification key to European genera of Eucoilinae (Hymenoptera, Cynipoidea, Figitidae). Insect Systematics and Evolution, 39: 341-359.
Garcia-Marí, F.; Ohlenschläeger, F.; Soto, A.; Olmeda, T. 1996. Introducción en los cítricos españoles de un insecto beneficioso, Eretmocerus debachi, parasitoide de la mosca blanca japonesa Parabemisia myricae. Levante Agrícola 334: 34-37.
Garcia-Marí, F.; Vercher, R.; Costa-Comelles, J.; Marzal, C.; Villalba, M. 2004. Establishment of Citrostichus phyllocnistoides (Hymenoptera: Eulophidae) as a biological control agent for the citrus leafminer Phyllocnistis citrella (Lepidoptera: Gracillariidae), Spain. Biol. Control 29: 215-226.
Garrido-Torres, A.M.; Nieves-Aldrey, J.L. 1999. Pteromálidos de la comunidad de Madrid: faunística y catálogo (Hymenoptera, Chalcidoidea, Pteromalidae). Graellsia 55: 9-147.
Garrido-Torres, A.; Ventura, J.J. 1993. Plagas de los cítricos. In: Bases para el manejo integrado. Ministerio de Agricultura, Pesca y Alimentación (Ed.). Madrid. 183 pp.
Gaston, K.J. 1993. Spatial patterns in the description and richness of the Hymenoptera. In: Hymenoptera and Biodiversity. La Salle, J.; Gauld, I. (Eds.). C.A.B. International. Wallingford, UK: 277-293 pp.
Gauld, I.D.; Bolton, B. 1988. The Hymenoptera. British Museum & Oxford University. United Kingdom. 352 pp.
Gilbert, F.S. 1993. Hoverflies: Naturalist’s Handbooks. The Richmond Publishing Co., Slough. 67 pp.
Godfray, H.C.J. 1994. Parasitoids. Behavioral and Evolutionary Ecology. Princeton University Press. Princeton. UK. 475 pp.
Gordh, G.; Legner, E.F.; Caltaggirone, L.E. 1999. Biology of parasitic Hymenoptera. In: Bellows, T.S.; Fisher, T.W. (Eds.). Handbook of biological control: 355-381. Academic Press.
Goulet, H.; Huber, J.T. 1993. Hymenoptera of the World: An identification guide to families. Agriculture Canada. 688 pp.
Graham, M.W.R. de V., 1969. The Pteromalidae of northwestern Europe (Hymenoptera: Chalcidoidea). Bull. Br. Mus. Nat. Hist. (Ent.), Suppl. 16: 1-980.
Hagler, J.R. 2000. Biological control of insects. In: Rechcigl, J.E.; Rechcigl, N.A. (Eds.). Insect pest management. Techniques for environmental protection. Lewis Publishers. USA. pp. 207-241.
Hajek, A.E. 2004. Natural enemies: An introduction to biological control. Cambridge. University Press, Cambridge, England. 394 pp.
Hermoso de Mendoza, A.; Esteve, R.; Llorens, J.M.; Michelena, J.M. 2012. Evolución global y por colonias de pulgones (Hemiptera, Aphididae) y sus enemigos naturales en clementinos y limoneros valencianos. Bol. Sanid. Veg., Plagas. 38: 61-71.
Hermoso de Mendoza, A.; Pérez, E.; Real, V. 1997. Composición y evolución de la fauna afídica (Homoptera, Aphidinea) de los cítricos valencianos. Bol. sanid. veg., Plagas. 23: 363-375.
Hole, D.G.; Perkins, A.J.; Wilson, J.D.; Alexander, I.H.; Grice, F.; Evans, A.D. 2005. Does organic farming benefit biodiversity? Biol. Conserv. 122: 113-130.
Jacas, J.A.; Urbaneja, A.; Garcia-Marí, F. 2008. Artrópodos depredadores. Control Biológico de Plagas Agrícolas. Jacas, J.A; Urbaneja, A. (Eds.). PHYTOMA. Capítulo 4: 39-56.
Kaneko, S. 2002. Aphid-attending Ants Increase the Number of Emerging Adults of the Aphid’s Primary Parasitoid and Hyperparasitoids by Repelling Intraguild Predators. Entomol. Sci. 5: 131-146.
Kaneko, S. 2003a. Different impacts of two species of aphid-attending ants with different aggressiveness on the number of emerging adults of the aphid’s primary parasitoid and hyperparasitoids. Ecol. Res. 18: 199-212.
Kaneko, S. 2003b. Impacts of two ants, Lasius niger and Pristomyrmex pungens (Hymenoptera: Formicidae), attending the brown citrus aphid, Toxoptera citricidus (Homoptera: Aphididae), on the parasitism of the aphid by the primary parasitoid, Lysiphlebus japonicus (Hymenoptera: Aphidiidae), and its larval survival. Appl. Entomol. Zool. 38: 347-357.
Kavallieratos, N.G.; Athanassiou, C.G.; Stathas, G.J.; Tomanovic, Z. 2002. Aphid Parasitoids (Hymenoptera: Braconidae: Aphidiinae) on Citrus: Seasonal Abundance, Association with the Species of Host Plant, and Sampling Indices. Phytoparasitica 30: 365-377.
Krawczyk, A.; Hurej, M.; Jackowski, J. 2011. Syrphids and their parasitoids from maize crop. J. Plant Prot. Res. 51: 93-97.
Lasalle, J.; Gauld, I.D. 1993. Hymenoptera: their diversity, and their impact on the diversity of other organisms. In: LaSalle J.; Gauld, I.D. (Eds.). Hymenoptera and Biodiversity. CAB International, Wallington, UK. 1-26 pp.
Llorens, C.J. 1990. Homóptera II: Pulgones de los cítricos y su control biológico. Pisa Ediciones. Alicante, 170 pp.
Lumbierres, B.; Starý, P.; Pons, X. 2007. Seasonal parasitism of cereal aphids in a Mediterranean arable crop system. J. Pest Sci. 80: 125-130.
Malais, M.; Ravensberg, W.J. 2006. Los minadores de hojas y sus enemigos naturales. In: Conocer y Reconocer: Las plagas de cultivos protegidos y sus enemigos naturales. Rotterdam. Kopper Biological Systems: 111-128.
Martín-Piera, F.; Lobo, J.M. 2000. Diagnóstico sobre el conocimiento sistemático y biogeográfico de tres órdenes de insectos hiperdiversos en España: Coleoptera, Hymenoptera y Lepidoptera. Hacia un Proyecto CYTED para el Inventario y Estimación de la Diversidad Entomológica en Iberoamérica: PrIBES. 1: 287-308.
Masner, L. 1995. The proctotrupoid families. In: Hanson, P.; Gauld, I. (Eds.). Hymenoptera of Costa Rica. Oxford University Press. Oxford. Chapter 9: 209-246.
Mestre, L.; Piñol, J.; Barrientos, J.A.; Espadaler, X. 2013. Ant exclusion in citrus over an 8-year period reveals a pervasive yet changing effect of ants on a Mediterranean spider assemblage. Oecologia 173: 239-48.
Michelena, J.M.; González, P.; Soler, E. 2004. Parasitoides afidiinos (Hymenoptera, Braconidae, Aphidiinae) de pulgones de cultivos agrícolas en la Comunidad Valenciana. Bol. Sanid. Veg., Plagas 30: 317-326.
Michelena, J.M.; Sanchis, A. 1997. Evolución del parasitismo y fauna útil sobre pulgones en una parcela de cítricos. Bol. Sanid. Veg., Plagas 23: 241-255.
Michelena, J.M.; Sanchos, A.; González, P. 1994. Afidiinos sobre pulgones de frutales en la Comunidad Valenciana. Bol. Sanid. Veg., Plagas 20: 465-470.
Müller, C.B.; Godfray, H.C.J. 1999. Predators and mutualists influence the exclusion of aphis species from natural communities. Oecologia, 119: 120-125.
Müller, C.B.; Völkl, W.; Godfray, C.J. 1997. Are behavioural changes in parasitized a protection against hyperparasitism? Eur. J. Entomol. 94: 221-234.
Nieves-Aldrey, J.L. 2001. Hymenoptera, Cynipidae. In: Ramos, M.A. (Eds.). Fauna Ibérica, 16. Museo Nacional de Ciencias Naturales. CSIC. Madrid. 636 pp.
Nieves-Aldrey, J.L. 2008. Redescubrimiento de Aulacidea kiefferi Cotte, 1915 (Hymenoptera, Cynipidae), con redescripción del adulto y del último estado larval. Graellsia, 64(2): 295-305.
Nieves-Aldrey, J.L.; Fontal-Cazalla, F.; Garrido-Torres, A.M.; Rey del Castillo, C. 2003. Inventario de Hymenoptera (Hexapoda) en El Ventorillo: Un rico enclave de biodiversidad en la Sierra de Guadarrama (España Central). Graellsia, 59(2-3): 25-43.
Nieves-Aldrey, J.L.; Sánchez, I.; Massa, B.; Gómez, J.F. 2008. Cynipid wasps inducing galls on plants of the genus Picris (Asteraceae) in Europe, with a description of a new species of Phanacis Foerster (Hymenoptera: Cynipidae) from the Iberian Peninsula. Annales de la Societé entomologique de France, 44(3): 257-269.
Novak, H. 1994. The influence of ant attendance on larval parasitism in hawthorn psyllids (Homoptera: Psyllidae). Oecologia, 99: 72-78.
Noyes, J.S. 2003. Universal Chalcidoidea Database. World Wide Web electronic publication. www.nhm.ac.uk/entomology/chalcidoids/index.html
Pina, T. 2008. Insectos parasitoides. Control Biológico de Plagas Agrícolas. In: Jacas, J.A.; Urbaneja, A. (Eds.). PHYTOMA. Capítulo 5: 57-85.
Piñol, J.; Espadaler, X.; Cañellas, N.; Barrientos, J.A.; Muñoz, J.; Pérez, N.; Ribes, E.; Ribes, J. 2008. Artrópodos de un campo ecológico de mandarinos. Sessió Conjunta d’Entomologia, ICHN-SCL, 13-14: 57-72.
Piñol, J.; Espadaler, X.; Cañella, N. 2012. Eight years of ant-exclusion from citrus canopies: Effects on the arthropod assemblage and on fruit yield. Agric. Forest Entomol. 14: 49-57.
Pons, X.; Lumbierres, B.; Ribes, A.; Stary, P. 2011. Parasitoid complex of alfalfa aphids in an IPM intensive crop system in northern Catalonia. J. Pest Sci. 84: 437-445.
Ribes, J.; Piñol, J.; Espadaler, X.; Cañellas, N. 2004. Heteropteros de un cultivo ecológico de cítricos de Tarragona (Cataluña, NE España) (Hemiptera: Heteroptera). Orsis, 19: 21-35.
Ros-Farré, P.; Pujade-Villar, J. 1997. Figítids sensu stricto detectats a la Península Ibèrica (Hymenoptera, Figitidae: Figitinae, Anacharitinae, Aspicerinae). Ses. Entom. ICHN-SCL, 10: 123-134.
Ros-Farré, P.; Pujade-Villar, J. 2009. Revision of the genus Callaspidia Dahlbom, 1842 (Hym.: Figitidae: Aspicerinae). Zootaxa, 2105: 1-31.
Samways, M.J.; Tate, B.A. 1985. A highly efficacious and inexpensive trunk barrier to prevent ants from entering citrus trees. Citrus Subtropicale Fruit Journal, 618: 12-14.
Sastre Vega, M. 2007. Influencia del manejo de la cubierta vegetal en la población de áfidos y su fauna auxiliar asociada en cítricos. Trabajo de fin de carrera. Ingeniería Agrónoma. Escuela Politécnica Superior de Orihuela. Universidad Miguel Hernández.
Sharkey, M. 2007. Phylogeny and classification of Hymenoptera. Zootaxa 1668: 521-548.
Soler, J.M.; Garcia-Marí, F.; Alonso, D. 2002. Evolución estacional de la entomofauna auxiliar en cítricos. Bol. Sanid. Veg., Plagas 28: 133-149.
Starý, P. 1970. Biology of aphid parasites (Hymenoptera: Aphidiidae) with respect to integrated control. Series Entomological 6. Dr. W. Junk. The Hague. 643 pp.
Suay-Cano, V.A.; Luna-Martínez, F.; Michelena-Saval, J.M. 1998. Parasitoides no afidiinos de pulgones (Chalcidoidea: Aphelinidae) e hiperparasitoides de las superfamilias Chalcidoidea, Ceraphronoidea y Cynipoidea (Hymenoptera: Apocrita: Parastitica) en la provincia de Valencia. Boletín de la Asociación Española de Entomología, 22(1-2): 99-113.
Sullivan, D.J.; Völkl, W. 1999. Hyperparasitismo: Multitrophic Ecology and Behavior. Annu. Rev. Entomol. 44: 291-315.
Urbaneja, A.; Jacas, J.A.; Garcia-Marí, F. 2008. Control biológico en cítricos. Control Biológico de Plagas Agrícolas. In: Jacas, J.A.; Urbaneja, A. (Eds.). PHYTOMA. Capítulo 21: 335-348.
Urbaneja, A.; Jacas., J.; Verdú, M.J.; Garrido, A. 1998. Dinámica e impacto de los parasitoides autóctonos de Phyllocnistis citrella Stainton, en la Comunidad Valenciana. Investigación Agraria. Producción y protección vegetales 13: 409-423.
Vercher, R.; Verdú, M.J.; Costa Comelles, J.; García Marí, F. 1995. Parasitoides autóctonos del minador de hojas de cítricos Phyllocnistis citrella en las comarcas centrales valencianas. Levante Agrícola 14: 306-312.
Verdú, M.J. 1985. Establecimiento de Prospaltella elongate, parasite de serpent fina. Levante Agrícola 259-260: 68-70.
Viggiani, G. 2000. The role of parasitic Hymenoptera in integrated pest management in fruit orchards. Crop Prot. 19: 665-668.
Völkl, W. 1997. Interactions between ants and aphid parasitoids: Patterns and consequences for resource utilization. Ecol. Stud. 130: 225-240.
Way, M.J. 1963. Mutualism between ants and honeydew producing homoptera. Annu. Rev. Entomol. 8: 307-344.
Zuparko, R.L. 2008. Parasitic Hymenoptera (Parasitica). In: Capinera, J.L. (Eds.). Encyclopedia of Entomology. Springer Science. Germany. 2730-2736 pp.
